قاطی پاتی

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز • قاطی پاتی

امام حسین (ع) : بخشنده ترین مردم کسی است که در هنگام قدرت می بخشد.
چهارشنبه ۲۷ دی ۱۳۹۶

راه اندازی احتمالی کریدور ریلی اسرائیل – عربستان نه تنها نظم تجاری کنونی خاورمیانه را تغییر خواهد داد، بلکه از اهمیت تنگه هرمز به عنوان بزرگترین امتیاز ایران در خلیج فارس خواهد کاســـــت.

به نقل اس ام وب،گمانه خانومی ها در خصوص افزایش احتمال عادی سازی و بهبود روابط کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با رژیم صهیونیستی دستکم از زمان قدرت گرفتن حتمی محمد بن سلمان ولیعهد سعودی افزایش یافته اســـــت.

برای اثبات این مدعا می توان به واکنش های زیاد ضعیف این کشورها نسبت به تصمیم دونالد ترامپ مدیر جمهور آمریکا درخصوص انتقال سفارت واشنگتن به قدس به عنوان پایتخت رژیم صهیونیستی اشاره انجام.

زیادی از کشورهای عربی مانند امارات تنها به صدور بیانیه نمایشی برای محکوم انجامن این اقدام آمریکا بسنده انجامه و زیاد از این حاضر به چالشی انجام گرفتن روابط خود با رژیم صهیونیستی نانجام گرفتند.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

 اما در راســـــتای همین روند عادی سازی روابط، «اسرائیل کاتز» وزیر هشدارات و حمل و نقل اسرائیل در مصاحبه اخیر خود با نشریه «ایلاف» عربستان از طرح مشترک سه کشور عربستان، اسرائیل و امارات برای ساخت و توسعه خط آهن مشترک میان سه کشور در جهت توسعه روابط تجاری ناحیه ای و فراناحیه ای مثلث تل آویو – ریاض – ابوظبی رویداد داد.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

به ادعای کاتز خط راه آهن حجاز آرزو نیست و امکان تحقق آن وجود دارد. این خط آهن از حیفا آغاز می شود و به بیسان می رسد و از بیسان به پل شیخ حسین گذرگاه زمینی میان اردن و سرزمین های اشغالی می رسد پس از آن اردن باید این خط آهن را از اربد و المفرق ادامه داده تا به مرزهای عربستان برسد.

با اتصال این خط به شبکه ریلی عربستان، دیگر کشورهای عربی از جمله امارات و بحرین نیز به این محور وصل خواهند انجام گرفت. اسرائیل می خواهد از این طریق نشان دهد که خطوط راه آهن از حیفا تا حاشیه خلیج فارس به عنوان راه آسانتری برای حمل و نقل و انتقال کالا از اروپا به خاورمیانه قابل اســـــتفاده خواهد بود.

 کاتز در پاسخ به سوال رویدادنگار ایلاف که این خط راه آهن را نوعی صلح اقتصادی نامیده می گوید: نه تنها صلح اقتصادی بلکه این خط آهن می تواند راه را برای صلح سیاسی نیز فراهم کند.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

وی ادعا می کند که اردن افزایشین سود اقتصادی را از این پروژه می برد و در حال حاضر اردن در ناحیه المفرق بخش عظیمی از زمین های این ناحیه را به این موضوع اختصاص داده اســـــت.

این وزیر اسرائیلی در خصوص روابط ترکیه با اسرائیل هم گفته در حالی که رجب طیب اردوغان مدیر جمهور ترکیه تلاش می کند تا خود را به عنوان رهبر اخوان المسلمین جهان نشان دهد اما حجم تجارت ترکیه با اسرائیل زیاد زیاد اســـــت و ۲۵ درصد از حجم تجارت ترکیه به سوی کشورهای عربی از طریق حیفا صورت می گیرد و شرکت های هواپیمایی ترکیه مدام در حال نقل و انتقال به سرزمین های اشغالی هستند.

با توجه به این نقل کردان وزیر راه اسرائیل و به صورت حتم فارغ از صحت و سقم مطالب عنوان انجام گرفته توسط وی، لازم اســـــت افق پیش روی تجارت ریلی ناحیه در صورت تحقق این نقشه مشترک مورد بررسی قرار گیرد. به همین منظور ذکر تعداد مورد در این خصوص ضروری به نظر می رسد:

*شراکت ناحیه ای اسرائیل – عربستان – امارات

مدل پیمان های تجاری ناحیه ای موضوع جدیدی در سطح بین المللی نیست. تقریبا می توان گفت به جز ناحیه خاورمیانه که همواره به دلیل مشکلات سیاسی میان قدرت های ناحیه ای از موهبت شراکت ناحیه ای بی نصیب مانده، امکان ملاحظه این مدل اقتصادی در اکثر نقاط جهان آن هم به شکلی موفق وجود دارد.

به عنوان مثال می توان به پیمان شراکت تجاری آتلانتیک میان اتحادیه اروپا و آمریکا، پیمان موسوم به TPP میان آمریکا کشورهای جنوب شرق آسیا، تجارت مشترک کشورهای مستقل مشترک المنافع در بلوک مستعمره های سابق بریتانیا از جمله هند، اســـــترالیا، نیوزیلند و آفریقای جنوبی و به صورت حتم کشورهای مشترک المنافع جنوب شرق آسیا از جمله مالزی، اندونزی و سنگاپور اشاره انجام.

به نظر می رسد با توجه به سند چشم انداز توسعه ۲۰۳۰ عربستان که محمد بن سلمان ولیعهد جوان این کشور آن را به پایانی دستگاه های اجرایی این کشور ابلاغ انجامه، ریاض به دنبال توسعه معقولات تجاری ناحیه ای و فراناحیه ای خود با دیگر کشورها و فاصله گرفتن از درآمدهای نفتی اســـــت. به عنوان مثال می توان به برخی نکات زیر به عنوان حیاتیترین بخش های این سند که می تواند دلایل همکاری اقتصادی عربستان با تل آویو به ویژه در بخش توسعه ریلی را تا حد زیادی روشن کند اشاره انجام.

رهایی از وابستگی به نفت: از اهداف حیاتی این طرح، آن اســـــت که تا سال ۲۰۳۰ شرایط در عربستان سعودی به گونه ای فراهم شود که عربستان بدون نفت هم قادر به ادامه حیات باانجام گرفت. یعنی در صورت سقوط بهای نفت به زیر حدود ۳۰ دلار – با توجه به میزان تقاضای جهانی زیاد بعید اســـــت بهای نفت به کاهش از این کاهش یابد – عربستان بدون هیچ مشکلی همچنان به روند اقتصادی خود ادامه دهد. عربستان قصد دارد درآمدهای غیر نفتی خود را شش برابر انجامه و از ۴۳ میلیارد دلار در سال به ۲۶۷ میلیارد دلار برساند.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

همچنین قرار اســـــت میزان صادرات غیر نفتی از ۱۶ درصد تولید ناخالص داخلی به ۵۰ درصد افزایش یابد. عربستان قصد دارد در این چشم انداز به جمع ۱۵ اقتصاد برتر جهان برسد. این کشور قرار اســـــت یک پایگاه انرژی خورشیدی وسیع در شمال این کشور ایجاد انجامه و با سرمایه گذاری های عظیم مشکل آب این کشور را حل کند.

اجرای نظام گرین کارت: محمد بن سلمان در این سند اشاره انجامه اســـــت که ظرف مدت پنج سال سیستم گرین کارت را در عربستان راه اندازی خواهد انجام تا به تقویت سرمایه گذاری در این کشور منجر شود. این سیستم با دنبال جذب نیرو از کشورهای عرب و مسلمان طراحی می شود و در عین حال توریسم و جذب توریسم از همه کشورهای دنیا با توجه به ارزش ها و عقاید عربستان رانجام گرفت خواهد داشت.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

بر اساس هشدارات ارائه انجام گرفته در بالا، بدیهی اســـــت که محمد بن سلمان برای اجرایی سازی سند ۲۰۳۰ نیازمند خروج از اقتصاد نفتی و روی آوردن به سمت افزایش درآمدهای ناخالص ملی ازجمله تجاری سازی عربستان اســـــت. این همان طرحی اســـــت که شیخ زاید حاکم دوبی سالها پیش برای ایجاد نوسازی اقتصادی در این جزیره کوچک از امارات در پیش گرفت.

لذا توسعه روابط تجاری عربستان با اروپا از یک سو و کشورهای ناحیه از سوی دیگر می تواند این کشور را به هاب لجستیکی ناحیه بدل کند. یکی از بهترین گزینه های پیش روی ریاض برای توسعه این روابط توسعه خطوط ریلی خود به سمت اروپا و توانایی اتصال به جنوب قاره سبز از طریق دریای مدیترانه اســـــت.

با محاسبه راه ریلی پیشنهادی اسرائیل به نتیجه ای نسبتا شگفت انگیز می رسیم و آن اینکه از بندر حیفا تا امارات تقریبا حدود ۲۶۰۰ کیلومتر و تا بحرین نیز حدود ۲۳۲۰ کیلومتر خواهد بود. به صورت حتم با توجه به اینکه نباید سوبسید های نفتی سعودی، امارات و بحرین برای تقویت این راه و پایین آوردن هزینه ها را نادیده گرفت.

با این حساب عربستان سعودی از اقتصاد نفتی به هاب لجستیکی و ترانزیتی در ناحیه میان خاورمیانه و اروپا بدل خواهد انجام گرفت. وجود راهی امن، ارزان قیمت و به دور از تنش های سیاسی ناحیه ای می تواند اهمیتی ویژه برای راه ریلی یاد انجام گرفته ایجاد کند.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

دور زدن تنگه هرمز و کاهش اهمیت اســـــتراتژیک ایران

با نگاهی به نقشه راه ریلی تعریف انجام گرفته از سوی کاتز به سادگی به این نتیجه خواهیم رسید که جدا از درآمدزا بودن راه ریلی یاد انجام گرفته، دنبال عمده دیگر راه کاهش اهمیت اســـــتراتژیک تنگه هرمز خواهد بود. بدون شک کالاهای جا به جا انجام گرفته از طریق دریایی به مقصد دوبی و یا نفتکش های کشورهای نفتی حاشیه خلیج فارس ازجمله کویت، عربستان، بحرین و قطر می بایست از طریق تنگه هرمز عبور کند.

از آنجاکه این تنگه به طور تکمیل در کنترل ایران بوده، رقبای ناحیه ای این کشور مانند عربستان و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس به دنبال یافتن راهی برای دور زدن این تنگه بوده اند و اکنون به نظر میرسد با توجه به عادی سازی روابط میان کشورهای عربی و اسرائیل و در صورت راه اندازی این خط ریلی، در فردا تا حد زیادی از اهمیت اســـــتراتژیک تنگه هرمز کاســـــته خواهد انجام گرفت.

حتی بر همین مبنا، امارات متحده عربی می تواند برای متصل سازی عربستان و دیگر کشورهای راه به آبهای آزاد آن هم بدون نیاز به تنگه هرمز، کالاها و نفت تجاری خود را از طریق بندر «فجیره» واقع در شمال شرقی این کشور اســـــتفاده کند که به صورت حتم در آبهای دریای عمان و پشت تنگه هرمز قرار دارد. 

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

*فاصله گرفتن از محیط سیاســـــت داخلی پر تنش مصر

یکی از مشکلات عربستان و دیگر شیخ نشین های حاشیه خلیج فارس، عدم ثبات سیاسی لازم در مصر و به صورت حتم از همه حیاتیتر حضور اخوان المسلمین در مصر اســـــت. ممکن اســـــت این سوال ایجاد شود که با وجود «عبدالفتاح السیسی» مدیر جمهوری مصر در راس قدرت این کشور و روابط نزدیک السیسی با آمریکا و عربستان، دلیل عربستان به جای اســـــتفاده از کانال سوئز به اتصال ریلی با اسرائیل با عبور از اردن روی آورده اســـــت؟

پاسخ این سوال را باید در سیاســـــت های داخلی مصر جستجو انجام. وجود اخوان المسلمین در داخل مصر و تنش های انجام گرفتید دائمی میان نیروهای سکولار و اخوان در فضای سیاسی این کشور، در عمل قاهره را از منظر سیاسی به یکی از پایتخت های بی ثبات ناحیه بدل انجامه اســـــت.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

از سوی دیگر مشکلات ایدئولوژیک و به صورت حتم روحیات انقلابی اخوان به هیچ عنوان به کام پادشاهی های حاشیه خلیج فارس خوش نیامده و علاقه ای به درگیر انجام گرفتن در فضای سیاسی مصر ندارند. حتی این حساسایت نسبت به اخوان تا حدی بالاســـــت که موضوع طرفداری اردوغان از اخوان همواره به یکی از دلایل اصلی عدم توانایی ترکیه و عربستان در نزدیک انجام گرفتن زیاد از حد به یکدیگر انجام گرفته اســـــت.

لذا همکاری با پادشاهی اردن و به صورت حتم اسرائیل سکولار، خطری زیاد کاهش از قاهره دارد که هر آن ممکن اســـــت اسیر کودتایی جدید انجام گرفته و در دست اخوان المسلمین به عنوان یکی از سردشوار ترین دشمنان ایدئولوژی وهابی و سلفی سعودی ها قرار گیرد.

*صادرات نفت به اروپا از طریق بندر حیفا

همانطور که گفته انجام گرفت یکی از اهداف راه اندازی این راه ریلی انجام صادرات نفتی عربستان و دیگر کشورهای نفتی حاشیه خلیج فارس به اروپا و حتی آمریکا آن هم بدون وجود مانعی مانند تنگه هرمز بر سر راهشان اســـــت.

با عملیاتی انجام گرفتن پیشنهاد ساخت خط ریلی مذکور از سوی اسرائیل نه تنها این نگرانی بر طرف خواهد انجام گرفت، بلکه شرایط اتصال کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به یکی از مدرن ترین بنادر خاورمیانه یعنی بندر حیفا در اسرائیل و در حاشیه مدیترانه صورت خواهد گرفت.

تلاش مشترک عربستان و اسرائیل برای کاســـــتن از اهمیت تنگه هرمز

بر اساس هشدارات درج انجام گرفته در وب سایت حتمی بندر حیفا، حجم مبادلاتی این بندر در روز به ۱۱ هزار TEU معادل رقمی زیاد از ۴ میلیون تن در سال می رسد. این بندر در زمینی به مساحت ۷۰۰ هزار متر مربع ساخته انجام گرفته و مجهز به ۷ ترمینال اســـــت. لازم به ذکر اســـــت که بر اساس آمار منتشر انجام گرفته از این بندر در سال ۲۰۱۳، ۱۱درصد از حجم کالای مبادله انجام گرفته در این بندر را نفت تشکیل می دهد. این درحالیست که این آمار متعلق به زیاد از ۴ سال پیش بوده اســـــت.

آنچه مسلم اســـــت اینکه میزان نفت مبادله انجام گرفته در این بندر در صورت راه اندازی خط ریلی مذکور به رقمی زیاد چشمگیر افزایش خواهد یافت.

*بی اثر سازی کریدورهای ترکیه

اما تنها دنبال عربستان و اسرائیل از تاسیس این کریدور، از بین بردن تاثیرات تجاری ناحیه ای ایران نیست. بلکه به نظر می رسد بندر حیفا می تواند در صورت اجرایی انجام گرفتن طرح های اعلام انجام گرفته، حتی به رقیبی جدی برای بندر اســـــتانبول ترکیه نیز مطرح شود.

با نیم نگاهی به نقشه دریای مدیترانه و جنوب اروپا به سادگی به این نتیجه می رسیم که بندر حیفا در موقعیت جغرافیایی زیاد نزدیکتر به کشورهای ناحیه جنوب اروپا از جمله ایتالیا، فرانسه و اسپانیا قرار داشته و در نتیجه محلی معقولتر برای انجام مبادلات تجاری کالا با اروپا به حساب می آید.

این بندر حتی از طریق دریای مدیترانه به کشورهایی همچون بریتانیا، آلمان و حتی کشورهای اسکاندیناوی نیز متصل می گردد.

با این حساب در صورت اجرایی انجام گرفتن طرح مذکور، عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج فارس قادر به اتصال دریایی به پایانی نقاط اروپا بدون نیاز به راه ترانزیتی ایران، عراق و سوریه خواهند بود.

در خصوص رقابت در زمینه تجارت بین الملل با ترکیه نیز باید یادآور شویم که در صورت راه اندازی این راه، کریدور باد ابریشم ترکیه (The Silk Wind) که پیشتر رقیبی جدی برای راه ابریشم ایران به حساب می آمد نیز به دلیل پرهزینه و صعب العبور بودن راه عبوری از دریای خزر و مناطق سردسیر در قزاقستان، جذابیت خود را تا حد زیادی از دست خواهد داد. دلیلکه راه اقیانوس هند – خلیج عمان – عربستان – اردن – اسرائیل – مدیترانه – اروپا به طور تکمیل در آبهای گرم قرار داشته و امکان بهره برداری از آن در پایانی فصول سال امکانپذیر می باانجام گرفت. 

نتیجه گیری

به نظر می رسد با توجه به توضیحات ارائه انجام گرفته در بالا، مشارکت سریع راه آهن های ایران و ترکیه جهت جلوگیری از متضرر انجام گرفتن افزایش به واسطه فعال انجام گرفتن احتمالی راه ریلی مذکور ضروری به نظر می رسد.

بدیهی اســـــت در صورت عدم اقدام مقتضی و فعال سازی هرچه سریعتر کریدورهای شمال – جنوب و جنوب – غرب وشرق – غرب نه تنها ایران و ترکیه  از راه اندازی راه ریلی پیشنهادی اسرائیل و عربستان متضرر خواهد انجام گرفت، بلکه زیادی از معادلات تجاری خاورمیانه نیز تغییر خواهند انجام.

از سوی دیگر به گفته اسرائیل کاتز، بهبود روابط تجاری میان کشورهای عربی و اسرائیل به عادی سازی روابط سیاسی میان دو طرف نیز منجر خواهد انجام گرفت و این خطری بزرگ برای کشورهای رقیب اسرائیل در ناحیه از جمله ج.ا.ایران به حساب می آید.